Το υμνογραφικό έργο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη

Α. Παπαδιαμάντης: ο ψάλτης της Ορθοδοξίας και τα υμνογραφήματά του

Εκατόν εξηνταπέντε έτη από την ημέρα γεννήσεως του «αγίου» των νεοελληνικών γραμμάτων, κυρ–Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη στην Σκιάθο (1851–2016). Η θρησκευτικότητά του γεννήθηκε από την «ανάμνηση των παλαιών ευτυχών ημερών», που επέρασε κοντά στον ιερουργό πατέρα του, στην εκκλησία. Τα τροπάρια ήταν τα πρώτα του τραγούδια, οι καμπάνες τα πρώτα του παιχνίδια, τα ξωκκλήσια τα πρώτα του ταξίδια, οι ακολουθίες και οι γιορτές χαρά και ξεφάντωμα της παιδικής του ψυχής. Κοντά στην Εκκλησία είναι ο λαός, «το γνησιότερον μέρος του απλού λαού», κατά τον Παπαδιαμάντη, «που πιστεύει εις τα θαύματα», που τηρεί «απαρεγκλίτως τας αργίας και την Τεσσαρακοστήν».

papadiamantis

«Τραγούδια του Θεού» ονόμαζε τους εκκλησιαστικούς ύμνους. Εγνώριζε την Αγίαν Γραφήν και τον πλούτο της Υμνογραφίας της Εκκλησίας μας και έψαλλε από στήθους με τον προσωπικό χαρακτηριστικό τρόπο του, κατά τα μουσικά πρότυπα των βυζαντινών προγόνων.

Πατροπαράδοτη εκκλησιαστική μουσική, κατά τον κυρ–Αλέξανδρο, είναι η βυζαντινή «η μόνη γνησία και η μόνη υπάρχουσα… εάν δεν είναι η μουσική των Ελλήνων, είναι η μουσική των αγγέλων». Γράφει ο μουσικολόγος Κ.Α. Ψάχος: «… επί πάσιν όμως είναι τέλειος χριστιανός, ακόμη δε και καλός ιεροψάλτης. Είναι πολλά έτη τώρα αφ’ ότου ο θαυμάσιος αυτός άνθρωπος ψάλλει τακτικά εν ταπεινώ ιδιωτικώ ναϋδρίω, τιμωμένω επ’ ονόματι του Προφήτου Ελισσαίου εις τον περίβολον οικίας τινός παρά τον παλαιόν Στρατώνα. Το ναΰδριον αυτό δεν αφήνει μεγάλην εορτήν, χωρίς να τελέση αγρυπνίας μέχρι πρωίας κατά τας διατάξεις τας τυπικάς του Αγίου Όρους. Εις τας αγρυπνίας αυτάς συρρέουσιν ωρισμένα σχεδόν πρόσωπα, διανυκτερεύοντα και προσευχόμενα εν ανυποκρίτω κατανύξει και υπό τους ήχους της καλυτέρας ίσως μουσικής, ήτις απαιτείται εις τοιαύτας παννυχίδας προς δοξολογίαν του Υψίστου. Ο Παπαδιαμάντης ευρίσκεται πάντοτε εις την θέσιν του. Απέναντί του, εις τα αριστερά, ψάλλει, τακτικώτατα επίσης, ο Αλέξανδρος Μωραϊτίδης, ο διάσημος ωσαύτως διηγηματογράφος… Σημειωτέον ότι αμφότεροι δεν ψάλλουσι προς επίδειξιν, αλλά ψάλλουσιν εκ συνειδήσεως, διά να προσευχηθώσι και να επικοινωνήσωσι προς το θείον, με πίστιν αληθή, η οποία κατέστη εγγενής του πνεύματός των. Ο Παπαδιαμάντης, διά να περιορισθώ χώρα εις αυτόν, γνωρίζει από στήθους όλα τα κείμενα, όπως και την μουσικήν όλων των κανόνων, εις τους οποίους προ πάντων είναι αμίμητος. Είναι ειδήμων των τυπικών διατάξεων των αγρυπνιών και όλων εν γένει των ιερών ακολουθιών, ψάλλει δε με όλως ατομικόν του ιδίωμα τους πολυελέους των αγρυπνιών πάσης εορτής Δεσποτικής, Θεομητορικής και των Αγίων…».

Ο Ι. Θ. Τσούκλης γράφει και τα ακόλουθα: «… Εκείνο, όμως, όπερ προϋκάλει έτι μάλλον τον θαυμασμόν και την έκπληξιν, ήτο η πιστοτάτη εκ μνήμης εκτέλεσις υπό του Παπαδιαμάντη απάντων γενικώς των «Ειρμών» των Κανόνων, των πολυπληθών τούτων και πολυποίκιλων εις τόνον και μέλος τύπων της βυζαντινής μουσικής, τους οποίους απεριορίστου μόνον μουσικής μνήμης και πολυετούς πείρας ψάλτης δύναται να εκτελέση εκ στήθους και πάλιν ίσως ουχί τόσον πιστώς, με την έκπαλαι καθιερωμένην γραμμήν των ειρμών τούτων. Έν τη εκτελέσει δε των μελών τούτων ο Παπαδιαμάντης ήτο αμίμητος.

Κατ’ αυτήν μετεχειρίζετο ιδιάζοντά τινα τρόπον εκφράσεως και χρωματισμού της φωνής, προσδίδοντα μίαν εγνωσμένην προσπάθειαν εξωτερικεύσεως και διερμηνείας των διαφόρων συναισθημάτων της χαράς ή της θλίψεως, ή και άλλου τινός, τα οποία εν τη ψυχή αυτού εγεννώντο καθ’ ήν στιγμήν ούτος συνήντα εν τω ψάλλειν φράσεις, περιεχούσας έννοιας παραγωγικός των τοιούτων συναισθημάτων…».

Και ο μετέπειτα ηγούμενος της μονής Λογγοβάρδας της Πάρου αοίδιμος Αρχιμ. Φιλόθεος Ζερβάκος, που ήταν και ισοκράτης του, συμπληρώνει: «… Όταν δε έψαλλεν εφαίνετο ως να έβλεπε τον Θεόν έμπροσθέν Του και ωσάν να εβλέπετο υπό του Θεού. Όταν έψαλλε τα ιδιόμελα της Δευτέρας Παρουσίας, με τοιούτον φόβον, με τοιούτον τρόμον έψαλλεν, ωσάν να ίστατο προ του φοβερού εκείνου βήματος της φοβέρας εκείνης ημέρας! Αλλά και με τον φόβον εκείνον και τρόμον που έψαλλε, τον μετέδιδε και εις τους ακροατάς και ίσταντο έντρομοι, μετανοούντες και δακρυρροούντες. Όταν έψαλλε τους χαρμοσύνους κανόνας της Αναστάσεως ή των Κυριακών, τότε εφαίνετο ψάλλων ως σκιρτών και αγαλλόμενος, ως ο Προφητάναξ Δαβίδ προ της σκιώδους Κιβωτού ήλλατο σκιρτών…».

alexandros_papadiamantis

ΤΟ ΥΜΝΟΓΡΑΦΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ

Από τα εκκλησιαστικά ποιήματα του Παπαδιαμάντη έφθασαν ως εμάς μονάχα τέσσερις ενότητες: α) Κανών ικετήριος εις την Υπεραγίαν Θεοτόκον την Γοργοεπήκοον, β) Κανών ικετήριος εις τον όσιον Διονύσιον, τον εν Ολύμπω, γ) Τέσσερα προσόμοια, Απόστιχα του μικρού εσπερινού του Προφήτου Ηλιού και δ) Ακολουθία του αγίου ιερομάρτυρος Αντίπα, επισκόπου Περγάμου, με μικρό και μεγάλο εσπερινό, Λιτή, Καθίσματα, ολόκληρο οκταώδιο κανόνα, Αίνους και Δοξαστικό.

Το υμνογραφικό έργο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη είναι μικρό σε ποσότητα. Είναι όμως ιδιαίτερα φροντισμένο δογματικά, ποιητικά, λεκτικά. Θα έλεγε κανείς πως τα υμνογραφήματα του Παπαδιαμάντη έγιναν για κάποια ειδική περίσταση, όπως λόγου χάριν η ακολουθία του αγίου Αντίπα, για την οποία μας πληροφορεί ο αείμνηστος Οικονόμος της Σκιάθου Γεώργιος Ρήγας ότι «συνετέθη υπ’ αυτού εν τινι νυκτί προ εικοσιπενταετίας περίπου, ότε αλγών ο μακαρίτης τον οδόντα, κατέφυγεν εις την βοήθειαν του αγίου και εζήτει παρ’ αυτού θεραπείαν…».

Η Ελληνική Βυζαντινή Χορωδία με διευθυντή τον Λυκούργο Αγγελόπουλο ηχογράφησε στα 1991 τα υμνογραφήματα του Αλεξάνδρου Παπαδιαμάντη σε δύο κασέτες, κατά την συμπλήρωση ογδόντα χρόνων από την εκδημία του.

* * *
«Επακούσαις μου Δέσποινα, εν ημέρα ταύτη τη πλήρει θλίψεως, αποστείλαις μοι βοήθειαν; και εκ Βαβυλώνος εξαγάγοις με.

Ξενιτεύοντα Πάναγνε, και ξεναγωγού σοφού με δεόμενον, ξεναγώγησον η τέξασα, τον επιδημούντα πανταχού Αγνή». (Από τον ικετήριο Κανόνα εις την Υπεραγίαν Θεοτόκον την Γοργοεπήκοον, Ωδή δ’).

«Ο εν τω όρει ανατείλας Ολύμπω, ωσεί αστήρ εωθινός και το σκότος, της αμαρτίας διαλύσας, Διονύσιε, φρούρησον υπό την σκέπην σου, τους θερμώς σε τιμώντας, τείχος αδιάρρηκτον τας πρεσβείας σου έχων, και τη ασπίδι σώζων του Σταυρού, τους προσιόντας τη σκέπη σου πάντοτε».
(Κοντάκιον εκ του ικετηρίου Κανόνος εις τον όσιον Διονύσιον τον εν Ολύμπω).

«Αύρα τον εν λεπτή, ιδόντα Θεού δόξαν ως ζηλωτήν Κυρίου, θεσπέσιον Προφήτην, υμνούμεν οι θεόφρονες».
(Απόστιχον του μικρού εσπερινού εις την εορτήν του προφήτου Ηλιού).

«Αντίπας ο μάρτυς σου, διηνεκώς παρά σοι, τελών και μεθέξεσι, ταίς σαίς απαύστως τρυφών, πρεσβεύει φιλάνθρωπε, πάσης ρυσθήναι νόσου, και οργής και ανάγκης, πάντας τους προσκυνούντας; το υποπόδιόν σου, και πόθω εκτελούντας αυτού, νυν το μνημόσυνον».
(Απολυτίκιον Αγίου Αντίπα).

Πηγή: «Ορθόδοξη Μαρτυρία», σελ. 34-36, τ. 109 Άνοιξη – Καλοκαίρι 2016, έκδοση Παγκυπρίου Συλλόγου Ορθοδόξου Παραδόσεως «οι φίλοι του Αγίου Όρους».

Advertisements

1 σχόλιο

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: